نویسنده : دكتر فرشاد نجفي پور
جواني, دوران قدرت و آسيبپذيري شديد است, طغيان احساسات جواني و طلب شهرت و مقام, ميتواند جوانان ورزشكار را در برخي از موارد تشويق به كاربرد غير مجاز دارو نمايد. در نتيجهي يك مطالعه بر روي جوامع غربي, داروها و موارد مورد كاربرد غير مجاز, بر حسب ميزان مصرف آنها, به ترتيب, الكل, حشيش, آمفتامينها (يك داروي محرك اعصاب), داروهاي توهم زا (مثل ال اس دي), كوكائين و بالاخره, استروئيدهاي آنابوليزان (عضلهساز) گزارش شدهاند.
دوپينگ با اهداف عاليه ورزش كه سالمسازي جسم و روان ميباشد منافات دارد. از طرف ديگر اين پديده زمينهاي را براي كشانيدن جوانان ورزشكار به سوي اعتياد فراهم ميآورد.
در مبحث مبارزه با دوپينگ, يكي از مهمترين سطوح, آموزش عمومي و به خصوص جامعهي ورزشكاران است. با فقر علمي و ناآگاهي در حيطهي ورزش مواجه هستيم. فقر علمي در كنار انگيزههاي اجتماعي و اقتصادي محرك قدرتمندي براي دوپينگ هستند. ما نميتوانيم ورزشكاران را مقصر اصلي بدانيم. ورزشكار ما يك فرد عادي از جامعه است. او ميبيند كه قهرمانان رشتههاي ورزشي محبوبيت ويژهاي در ميان مردم دارند (انگيزههاي اجتماعي), از سوي ديگر ورزشكاراني كه تا قهرماني ملي و جهاني پيش ميروند از نظر مالي و اقتصادي رشد چشمگيري دارند. اينها زمينههاي اثرگذار دوپينگ هستند. مسائل جامعهشناسي و روانشناسي پشت اين پرده قرار دارد ولي ما فقط دوپينگ يك يا چند ورزشكار را ميبينيم.
سياست استفاده از مواد نيروزا حتي در مواردي از ورزشكاران نيز پنهان ميماند. يكي از موارد مشهور در اين زمينه, تيم شناي بانوان آلمان شرقي است. پس از تلفيق دو آلمان و فروپاشي حكومت كمونيستي آلمان شرقي, برخي از اعضاي تيم ملي شناي اين كشور از مربيان و پزشكان تيم آن زمان شكايت كرده و آنها را به دادگاه كشيدند. دليل شكايت آنها علاوه بر مشكلات كبد, كليه و … باردار نشدنشان بود. در زمان عضويت اين افراد در تيم ملي شناي آلمان, مربيان و پزشكان هر روز صبح به آنها آمپولهايي تزريق ميكردند و براي آنان مشخص نميكردند كه اين كارشان چه دليلي دارد. آنها حتي نميدانستند كه مواد محتوي اين آمپولها چيست. پس از تشكيل دادگاهها و تحقيقات مشخص شد كه اين آمپولها, مشتقات تستوسترون (هورمون مردساز) بوده كه بر خانمها اثرات سويي دارد كه يكي از آنها عدم بارداري است. البته سياستمداران و مربيان آنان به اثرات سوء و درازمدت اين داروها نميانديشيدند و بيشتر به مدال و پيروزي آنان فكر ميكردند.
در ايران آمار دقيقي از ميزان دوپينگ در رشتههاي مختلف وجود ندارد. از اين رو اظهارنظر دقيقي در مورد تمامي رشتهها نميتوان كرد. با اين حال در ميان رشتههاي آماتوري (غير حرفهاي), پرورش اندام بيشترين حجم دوپينگ را دارد و در ورزشهاي نيمه حرفهاي و حرفهاي, وزنهبرداري, كشتي و فوتبال به عنوان رشتههايي كه بيشترين دوپينگ را دارند مطرح و مدنظر هستند مهمترين مسئله دوپينگ در ايران _ كه در پرورش اندام بيشتر است _ فقر آگاهي از داروهاي نيروزا است. اغلب مصرف كنندگان اين داروها بيشتر به تجربه مربيان خود اطمينان ميكنند كه آنها نيز اين دانش ناقص را از مربيان پيش از خود به ارث بردهاند. از اين رو اثرات سوء استفاده از مواد نيروزا بسيار بيشتر ميشود.
اما در مورد ورزشهاي نيمه حرفهاي: تقريباً در تمامي رشتهها دوپينگ وجود دارد ولي تمركز ما بيشتر بر روي وزنهبرداري, كشتي و فوتبال است. بر اساس مشاهدات و نتايج آزمايشهاي مختلف دوپينگ, بيشترين مواد مصرفي در ايران, استروئيدهاي آنابوليك, هورمون رشد, ديورتيكها (براي كاهش وزن, مخصوص رشتههايي كه تقسيمبندي وزني دارند) هستند. در اين ميان ديورتيكها (داروهاي ادرار آور) شايعتر از بقيه هستند. اما دوپينگ در فوتبال بحث جديتري دارد؛ ورزشكار در رشتهي فوتبال در مقايسه با ديگر رشتهها سريعتر به شهرت, محبوبيت و توان اقتصادي بالا ميرسد. اينها زمينههاي اثرگذار دوپينگ هستند, به همين دليل دوپينگ در فوتبال بيحد و حصر رشد كرده است.
علل دوپينگ
دارو
1_ اثر: تاثير دارو باعث رواج استفاده از آن ميشود و طبعاً دارو هر چه بيشتر تاثير كرده باشد. بيشتر هم رواج پيدا ميكند.
2_ در دسترس بودن: اين كه به راحتي بتوان دارو را تهيه كرد. سبب رواج آن خواهد بود. پس بايد اجازه توزيع به هيچ شكلي را نداد.
3_ عدم منع قانوني
4_ اعتياد
شخص
1_ نارضايتي: علت آن مطرح نيست.
2_ مصرف دارو از نظر او كار بدي نيست.
3_ فكر ميكند ديگران هم دوپينگ ميكنند.
4_ عدم تعادل رواني و ضعف اعتماد به نفس.
5_ فكر ميكند قادر به ترك دارو هست.
6_ به راحتي تحت تاثير ديگران قرار ميگيرد
7_ از عوارض اطلاع ندارد.
8_ انكار آسيبديدگي: ميخواهد تحت هر شرايطي به مسابقه برسد, پس نميخواهد قبول كند كه آسيب ديده است.
9_ ارضاء شخصي, بهتر جلوه كردن در نظر خود و ديگران.
10_ ارضاء اختلال شخصيت: شخصيتهاي ضد اجتماع, وابسته و مرزي بيشترين احتمال را دارند.
11_ ارضاء اختلال تصور فرد از وضعيت فيزيكي خود: اين ميتواند يك مشكل عميق رواني باشد.
12_ ارضاء مصرف سيگار و هر گونه مواد مخدر: روانشناسي اعتياد و دوپينگ برادر دوقلو هستند!
13_ ارضاء تنهايي
محيط
1_ سنگيني تمرين و مسابقه: اين جا نقش مربي بسيار حساس است.
2_ عدم توجه به تمرين زدگي ورزشكار (از جانب مربي و پزشك)
3_ سطح انتظار از ورزشكار خيلي بالا باشد (همه انتظار دارند سوپرمن باشد)
4_ دوستاني كه دوپينگ ميكنند (فشار گروه را دست كم نگيريد)
5_ تبليغ: تبليغ مخصوص رسانهها نيست, تبليغ دهان به دهان به خصوص از جانب كساني كه مورد احترام ورزشكار هشتند تاثير شديدي دارد.
6_ پيشرفته بودن جامعه (از نظر علمي): هر چه جامعه رشد علمي بالاتري داشته باشد دوپينگ رواج بيشتري دارد (چو دزدي با چراغ آيد گزيدهتر برد كالا).
7_ شهرت, پول, كسب وجهه اجتماعي
آيا دوپينگ يك مشكل رواني است؟
بله. چون:
1_ مصرف استروييدهاي آنابوليك (مثلاً اكسي متولون) باعث بروز خشونت, افسردگي و اختلال خلق ميشود.
2_ بردن با دوپينگ انگيزه تمرين كردن را از بين ميبرد.
3_ ورزشكار ميداند كه با دوپينگ برده و اعتماد به نفساش كاهش مييابد.
4_ ترس از برملا شدن تقلب باعث افزايش استرس ميشود.
5_ برملا شدن تقلب باعث شكست اجتماعي و تضعيف شديد رواني ميشود.
6_ ورزشكار به دليل زيرپا گذاشتن اصول جوانمردي احساس گناه و متعاقباً ديسترس (استرس غير قابل تحمل) و اضطراب ميشود.
چه بايد كرد؟
به دليل حساسيتهاي سني ويژه, ايجاد مقاومت دروني در جوانان از طريق ارائه آموزشهاي مفيد در خصوص داروها و عوارض مخاطرهآميز آنها, بهتر از منع مستقيم و اعمال مجازاتهاي شديد است, گر چه اتخاذ شيوههاي قانوني نيز در جاي خود, در مورد افراد ضرورت دارد.
• مراقب سلامت رواني ورزشكار باشيد
• از هر فرصتي براي تقبيح دوپينگ استفاده كنيد
• هر وقت متوجه دوپينگ شديد, بدون درنگ برخورد كنيد.
• ورزشكاري را كه دوپينگ كرده و رسوا شده رها نكنيد, به او كمك كنيد كه دوباره اما بدون دوپينگ به صحنه بازگردد.
• روانشناسي ورزشي, تغذيه ورزشي و علم تمرين بخوانيد.
• روي مسئوليتپذيري, حفظ, سلامت و اخلاق ورزشكاران كار كنيد
• دنبال تصويب قوانين شفاف بر عليه دوپينگ باشيد.
كد مقاله: 002-009
منبع : مجله روانشناسي جامعه